Os seus ollos son os ollos da guerra, do medo, da fame, da morte e do pouco que queda despois da tempestade. A súa cámara retratou a ocupación de Palestina e as instantáneas sobre a loucura dos conflitos na zona dos Grandes Lagos valéronlle o 'World Press Photo'.

José Cendón (Caracas, 1974) é fillo de galegos. Xornalista de vocación, coñece a vida na Faixa, en Ruanda ou no Congo, pero o seu nome ocupou titulares por vivir en carne propia a experiencia de Somalia. Vendido polos seus escoltas, pasou 40 días botándolle partidas de xadrez á incertidume de ficar retido nun país que non coñece a lei. Pero Cendón non fala de emocións. Recréase nos porqués.

Pregunta: Acaba de saír á luz o seu libro, 'Billete de ida'. Para ir a Somalia, hai que facelo sen billete de volta?

Resposta: Non! Aquí estou de volta! Eu púxenlle o título porque moitas veces, cando viaxo a Somalia, collo un billete de ida porque nunca sabes cando vas voltar. Non hai moitos voos e, ademais, un secuestro é coma un billete de ida: sabes cando te secuestran pero non sabes cando te soltan. Por iso lle chamei 'Billete de ida', pero si, con sorte, tiven tamén billete de volta.

P: No prólogo do libro cóntase que non lle gusta falar de vostede mesmo, senón que fala pola boca dos demais. Pero é unha historia narrada en primeira persoa...

R: Bon, iso non o digo eu, dío o prologuista, Issac Rosa, un magnífico escritor amigo meu. Pero supoño que ten algo de razón. Estou bastante de acordo coa súa interpretación: a min non me interesa demasiado o secuestro en si, interésame máis contar a miña experiencia en Somalia, o que puiden apreciar do que sucede alí, intentar achegar á xente que lea o libro á realidade do país, porque aquí chegan tantas mentiras... quería contalo desde un punto de vista alternativo porque os medios de comunicación mostran unha realidade moi distorsionada do que é Somalia. A Somalia que eu coñezo é bastante distinta, e por iso o contei en primeira persoa: é o meu punto de vista, o que eu penso sobre aquel país, non é a verdade absoluta.

Empezar despois do secuestro
P: Antes do secuestro José Cendón era un fotoxornalista freelance máis ben anónimo. E a oportunidade para publicar o libro tamén chegou a raíz dese episodio da súa vida. Tirou algún rédito?

R: Si, efectivamente... a raíz do secuestro puxéronse en contacto comigo varias editoriais e déuseme a oportunidade de escribir un libro que, como negocio, é bastante malo, para que nos imos enganar! Íame mellor facendo fotos! (conta entre risas) Fíxeno por motivos persoais. Pero a nivel profesional, eu vivo de facer fotos e nese sentido asegúroche que non me ofreceron nin un só traballo a raíz do secuestro (risas).

P: Dixo moitas veces, e díxoo tamén hai un intre, que a imaxe de Somalia que se recibía aquí está desvirtuada. Captou o obxectivo da súa cámara a Somalia real?

R: Ehmm.. non. Coa cámara é difícil. Creo que algunhas imaxes explican un pouco o estado de caos, de guerra, no que están inmersos. Teño moitas fotos desas. Pero hai moitas outras cousas que non se poden contar cunha cámara.

P: Cando o secuestraron estaba a facer unha reportaxe sobre piratería. Chegou a rematala?

R: Si, xa estaba acabada, e non era a reportaxe que eu fun facer. A idea era entrevistar a uns piratas encarcerados na prisión de Bosaso pero as autoridades non nos permitiron entrevistar a ninguén, supoño que polos lazos que teñen cos piratas. Pero fixemos unha historia falando con algunha xente, que a min non me fascinaba, foi un desastre, porque non era o que foramos facer. Acabado estaba, pero non era a historia pola que fomos ata alí.

P: Que percepción hai nas rúas somalís sobre a piratería?

R: Apóiaa moita xente. Pensa que é xente que vive na costa e viven diso. En Puntlandia hai moitos que reciben cartos desta práctica, pasando polas autoridades. En canto entran cartos, todos se benefician un pouco: os piratas invirten nos seus pobos e parte do diñeiro vai para a poboación local. Ven a piratería coma unha fonte de ingresos.

E aínda que non a apoien tampouco poden facer nada, porque Somalia é un país estruturado en clans e son estes os que dominan. Se pertences a el, aínda que non esteas de acordo con algún aspecto concreto do que alí se fai, tampouco podes facer gran cousa. Incluídas as autoridades, que tampouco teñen moito poder sobre a piratería porque pertencen aos mesmos clans que os corsarios.

''Se pescas ilegalmente e despois protestas porque che secuestran os barcos...''
P: E como se ven os piratas? Son unha sorte de gardacostas? Remataría a piratería se se lle quitase a 'escusa' da pesca ilegal e da contaminación?

R: Agora, neste momento, eu creo que xa non. O problema é que atoparon na piratería un negocio moi grande. Eu defínoos moitas veces como 'homes de negocios' porque é certo que son os mellores homes de negocios. Para eles esto non é máis ca iso e operan baixo esa escusa. E si, habería que quitarlla, porque nós mesmos estamos alí facendo actividades ilegais coma a pesca ou o depósito de residuos tóxicos nas súas costas.

Habería que pensar que é o que estamos a facer mal e quitarlles a escusa. Atoparían outra, pero polo menos teriamos autoridade moral para queixarnos, porque se pescas ilegalmente nun país e despois protestas porque che secuestran os barcos...

A memoria colectiva é bastante feble. Paréceme curioso que a xente non lembre o que pasou no Canadá coa guerra do fletán. O exército canadense retivo un barco galego porque esta a faenar no linde coas súas augas. Se isto pasa nun país desenvolto, imaxínate noutro que vén de 18 anos en guerra. Igual hai piratas que cren o seu argumento de gardacostas [matiza que hai moitos grupos de corsarios], pero outros non cren nada diso e seguen a secuestrar barcos porque lles dan cartos.

P: O Goberno español mandou investigar en que se gastan os rescates. Que cre vostede que fan con eses cartos?

R: Si, mandou investigalo e, como se investiga iso? Eles son tan bos facendo negocios que usan un sistema propio de transferir diñeiro, a hawala, baseado na honra e que ten unha comisión moi baixa, unha sorte de 'western union' pero cunha comisión moito máis baixa e que funciona simplemente cunha chamada de teléfono. E ese diñeiro é moi difícil de rastrexar. É posible que unha parte vaia a financiadores de operacións coma o boom inmobiliario en Nairobi con cartos somalís procedentes da piratería. É posible que sexa certo, pero non hai probas e é moi difícil constatalo.

A 'realidade' das páxinas dun xornal
P: Que hai de certo nas noticias que chegan ao Norte sobre o Sur?

R: Bon, o caso de Somalia é moi particular, non pode compararse a outros países dos que chega información máis crible. A Somalia, as veces que fun, comprobei como recoller información de primeira man é case imposible, sempre é de segunda ou de terceira... e os somalís son uns expertos en contarche trolas! (ri)

Non pode compararse co resto de países africanos, porque ningunha axencia de noticias viaxa alí e teñen que nutrirse de xornalistas locais que por 200 dólares che contan... vaia! O que ti queiras! (ri) E non me estrañaría que algúns medios se inventen directamente as historias, como ninguén vai ir comprobalas... con tal de vender xornais ou ter audiencia. Se houbese que ter en conta a credibilidade da información para publicar algo sobre Somalia non se publicaría practicamente nada.

P: Estudou Xornalismo e Cine, empezou Económicas e traballa de fotoxornalista en países cuxa situación interna está bastante desestabilizada. Vale unha imaxe máis ca mil palabras ou gosta do risco?

R: Creo que se pode facer un excelente traballo escribindo, facendo fotos ou facendo vídeo. E máis ca risco sinto curiosidade polos sitios eses que din 'é superperigoso'. Eu sempre digo 'non ha ser para tanto'... Por iso fun a Somalia, porque o describían coma o lugar máis perigoso do mundo, e despois fun para alí e si que era para tanto, si! (ri) Por unha vez, non esaxeraban! (máis risas) Cando che falan do Congo ou de Uganda, en realidade non é para tanto, pódese viaxar e traballar sen problemas. E sinto atracción por estes países digamos 'prohibidos', entre comiñas.

''Moléstame que non interese a piratería, só os detalles escabrosos''
P: Dixo que durante o secuestro houbera tempo para o humor!

R: (ri) Si, claro! A miña filosofía de vida é tomarmo todo cun pouco de humor!
Se non, xa non estaría a traballar de xornalista e tiraría coa cámara por un barranco! Ás veces, incluso nos momentos máis tensos, Colin [refírese a Colin Freeman, o xornalista británico canda quen foi secuestrado] e eu faciamos algunha broma para sacarlle ferro. Iso e que tivemos a sorte de que non nos maltratasen fisicamente.

Si que nos ameazaron de morte, simularon unha execución... pero ti entendes que es unha mercadoría e que eles só queren os cartos, que non queren facerche dano. Nós intentabamos illarnos, contándonos as nosas historias... Colin ten un sentido do humor moi fino e houbo moitos momentos nos que botamos unhas risas pero... non o repetiría baixo ningunha circunstancia! (ri)

P: Quizais porque se viu coma unha mercadoría, sempre dixo que os mariñeiros do Alakrana voltarían sans e salvos cando lle preguntaron ata a saciedade pola súa experiencia persoal...

R: Por suposto! Sempre me pareceu absurda esa pregunta, que tiña unha resposta obvia [recalca o de 'obvia']. Simplemente, se os xornalistas que me preguntaron iso se molestasen en mirar todos os casos de secuestro anteriores perpetrados por piratas, eu só lembro un no que mataron un chinés e recentemente a un mariñeiro pero case por accidente, entre comiñas, porque se lles disparou unha arma cando tomaron o barco. Pero estamos a falar de miles de secuestrados! E o seu negocio baséase en que os Gobernos saben que se pagan devolven os reféns sans e salvos.

P: Quitáronlle a cámara?

R: Si, quitáronme absolutamente todo. Levaba dúas cámaras e non sei cantos obxectivos e unha cámara de vídeo e quitáronme todo! E mira que lles insistín para que mo devolvesen vinte mil veces, pero non houbo forma. E que eu creo que o xefe deles quería devolverma! (risas) Pero había alí un cabrón que lle dicía todo o tempo que non, que non, que non, e ao final quedaron con todo. Pero bon, se saes vivo xa é suficiente (conta entre risas)

P: Apostou con Colin Freeman que o secuestro duraba tres semanas e ao final foron 40 días... que perdeu?

R: Unha cea! Díxenlle que lla pagaba o día que veña visitarme a Santiago. Estamos niso, a ver cando pode vir. Eu o que pensaba era que iamos saír antes. O normal en Bosaso eran unha semana, nove días... cada secuestro é impredecible. E bon, perdín! Pois... hai que pagar, non? (ri)

P: Moléstalle que só lle pregunten polo secuestro, cando pode contar como é a vida nunha manchea de países a onde a prensa non chega?

R: (con ton serio) Umm... moléstame que non lles interese o que pasa en Somalia, que só pregunten polos detalles escabrosos do secuestro. Foi como cando me liberaron e esperaban... non sei... que saíse chorando e contando o mal que o pasei. Aínda que así fora, nunca o faría para non darlle carnaza á prensa. Penso que o meu secuestro non ten importancia, a importancia téñena as historias que eu conto, e iso interésalles, falando en prata, un carallo. Entón si que me molesta. Quen queira saber como foi o secuestro que merque o libro! (ri)

Algo máis ca Somalia
P: Antes do secuestro gañou o 'World Press Photo' por un traballo no que intentaba retratar a influencia da guerra sobre as persoas. Como o lembra?

R: Pois foi feito en tres hospitais psiquiátricos, un en Burundi, outro en Ruanda e outro no Congo e era un traballo metafórico no que intentaba fotografar a loucura da guerra que viviu a rexión dos Grandes Lagos. Había moita xente neses hospitais afectados pola guerra, con problemas psicolóxicos, e no meu tempo libre ía a eles facer fotos.

Ao final quitei ese traballo e si, déronme bastantes premios, pero só o vendín nunha ocasión e foi moito tempo despois de gañar os premios, asique tampouco é que os medios lle prestasen demasiada atención... pero hai cousas que tes que facelas porque o precisas, e se tes que esperar a que un medio che encargue algo que queres facer... vas listo!

P: Que é o que interesa contar sobre eses países?

R: Eu sempre teño un punto de vista bastante crítico coa actuación dos países occidentais nestes lugares e os grandes grupos xornalísticos prefiren contar a feira segundo lles vai nela, como dicimos os galegos. Lamentablemente, hai que adaptarse. Espero que algún día sexamos os xornalistas os que decidamos o que hai que publicar, e non os de arriba.

P: Súmome a ese desexo. Cal foi o traballo que máis o impactou?

R: Hai moitos, pero este dos hospitais psiquiátricos foi o máis persoal porque me impliquei, non só facendo fotos senón na vida da institución. Era unha congregación católica que se ocupaba dos enfermos e eu levei unha vida monacal con eles, onde tiven moitas experiencias moi gratas. Encariñeime bastante con moitos pacientes. A pesar do que mostran as fotos, moitos deles eran tíos bastante simpáticos... a min xa me chamaban 'Irmán José'! (ri)