Algo queda

OS ÚLTIMOS tempos as actuacións do estado de Israel fixeron que as conversas sobre xenocidio e Holocausto sexan especialmente incómodas e desagradábeis. Se un lembra que aquilo non se pode comparar con absolutamente nada que ocorrese antes ou despois, porque de Treblinka ou Belzec apenas saíu ninguén con vida despois de pasar por alí centenares de miles de persoas, acusarano de sionista ou negacionista do xenocidio en Palestina; se sinala a tristísima ironía de que os sobreviventes do drama estean agora a protagonizar crimes contra a humanidade de seu terá que ler acusacións de propalestino ou negacionista do drama xudeu. E así con todo neste mundo polarizado e bastante ignorante.

Malia todo, sempre hai que volver ás historias da Shoah, como fixo nas últimas semanas Mercedes Monmany en 'Algo quedará de mí' (Galaxia Gutenberg), un libro de Historia centrado nas experiencias de dez heroínas da Resistencia contra os nazis nun campo concreto, o de Ravensbrück. Este campo é un dos máis coñecidos do Holocausto: localizado a unha hora en coche de Berlín, fíxose infame por ser exclusivamente para mulleres.
Monmany é muller dunha cultura enorme, unha das principais críticas literarias españolas e quizais a maior especialista en literatura europea contemporánea do país, como demostra a monumental ‘Por las fronteras de Europa’, que dedica ensaios aos principais escritores e escritoras actuais no Vello Continente. Porén, non é historiadora e isto lastra metodoloxicamente un intento coas mellores intencións.

En primeiro lugar temos que sinalar que o subtítulo non se corresponde co contido. Di este ‘Historia de diez heroínas de la Resistencia en el campo de Ravensbrück’. O certo é que as historias de todas elas son interesantes, pero varias non tiveron nada que ver coa Resistencia contra os nazis. De feito acontece cos que, ao noso xuízo, son as dúas personalidades máis relevantes: Margarete Buber Neumann —quen, de feito, pouco podía resistir aos nazis, pois detivérona en 1938—, famosa por ter sobrevivido tamén ao gulag de Stalin; e Milena Jesenska, que como a súa amiga Margarete deu mostras de afouteza e determinación no campo, pero tampouco puido colaborar co esforzo para derrotar a Hitler —e a quen coñecemos máis como a muller da que estivo namorado Franz Kafka—. A resistencia de ambas, ou da poeta polaca G. Chrostowska, só pode xulgarse no moral —que non é pouco, pero neste caso non é preciso—.

En segundo lugar hai que sinalar certa falla de unidade no contido. Suponse que cada capítulo tense que dedicar a unha das protagonistas, pero isto non ocorre e non sempre as digresións semellan xustificadas. Se regresamos ao capítulo de Buber-Neumann, veremos que se intercala o relato da experiencia de Evgenia Ginzburg. Ninguén pode negar o interese da historia da autora de ‘El vértigo’ —pola súa tradución ao español—, sobrevivente despois de vinte anos no gulag soviético, pero malia que coincidiron nos campos siberianos, Ginzburg non estivo en Ravensbrück nin tivo nada que ver cos nazis, polo que a súa presenza no libro é postiza. Ocorre noutras moitas ocasións, coma no debate sobre o papel de Mary Lindell. Interesante, pero fóra de lugar.

A pesar do sinalado, a forza do ocorrido e a capacidade narrativa de Monmany impóñense e o ensaio aparece coma un necesario recordatorio dos perigos do totalitarismo e, en especial, dun nazismo que, para incredulidade de moitos, hai quen reivindica de xeito aberto e masivo en pleno século XXI.