A tiranía, ese costume americano

HAI UN momento de 'Tempo de correspondencia' (Xerais) no que Xesús Fraga recomenda a Xerardo Quintiá a novela 'Miguel Street' (Mondadori) de V.S.  Naipaul, onde se conta esa historia que veño de contarlles. Lera ese libro de Fraga e Quintiá —delicioso, xa llelo dixen— hai tres semanas.  O asunto é que lin tamén 'Miguel Street' (1959), onde Naipaul amasa a súa infancia para disfrazala en 17 relatos que están relacionados. Miguel Street é unha rúa de Porto de España  (Trinidade) habitada por persoas exhaustas de vivir, alcohólicas, desesperadas e ben divertidas. Naipaul non residiu nesa barriada, pero ambienta nela unha visión adormentada da súa infancia contándoa en colores pastel. Amosa unha cadea de violencia con naturalidade: os homes baten nas mulleres como proba de masculinidade, e homes e mulleres baten nos fillos como mostra de propiedade. 

De todos os xeitos, o escritor presenta personaxes extravagantes, como o poeta que leva cinco anos escribindo "o poema máis longo do mundo". Resignado, o poeta recoñece que lle quedan outros 22 anos porque tarda un día completo en dar forma a un verso. Pensei nese autor galego que leva unha década escribindo unha novela á que engade unha palabra diaria. A fórmula parece nefasta para a narrativa, pero veremos se vence o talento sobre o endeusamento.

En 'Miguel Street' hai un asunto que me sorprendeu. A obra está ambientada durante a Segunda Guerra Mundial na illa de Trinidade. De cando en vez algún veciño desaparece da rúa. Os que quedan pregúntanse se marcharía a Venezuela, que está separada 11 quilómetros por mar; tres menos que o Estreito de Xibraltar. A seguinte pregunta é se lograría atravesar a fronteira e a terceira, se sería detido pola policía por ilegal. Daquela, nos anos 40 os migrantes non tiñan forma de dar fe de vida na casa que non fose por carta e poucos deles sabían escribir.

Venezuela era democrática e próspera. Empezou a votarse en 1948, cando foi elixido o novelista Rómulo Gallegos. Eu estaba convencido de que Valle Inclán escribira 'Tirano Banderas' (1926) parodiando o ditador venezolano Juan Vicente Gómez, pero foi un dos inspiradores xunto con Porfirio Díaz e Primo de Rivera.

Outro galego que escribe sobre o país foi Cela. O xeneral Marcos Pérez Jiménez largoulle un millón de pesetas de 1953 para que dese unha imaxe xentrificada de Venezuela. Cela tomo notas nunha viaxe polo país e escribiu 'La Cátira', que non o lin. 

Penso nos autores venezolanos que teño lido.  temo que non podería dicir un nome. Nin sequera a Rómulo Gallegos, autor de 'Doña Bárbara' (1929). O novelista critica a Juan Vicente Gómez nese texto. Estivo tentado a tirar o orixinal pola borda do trasantlántico de viaxe a Europa. Acabou por publicalo en Barcelona. Gómez leu a obra. Os ditadores quérense en demasía: "Doña Bárbara' non pode ser unha crítica contra min porque é moi boa", apreciou o tirano.

A lectura entusiasmou a Gómez con tanta intensidade que propuxo a Rómulo Gallegos para senador. Este, lonxe de aceptalo, marchou ao exilio. Regresou a Venezuela anos despois. Gañou as eleccións de febreiro de 1948, as primeiras do país; pero padeceu un golpe de Estado naquel mesmos setembro.

Despois de ler 'Tempo de correspondencia' lin 'Miguel Street e, a seguir, 'Los golpistas' ( Galaxia Gutenberg) de Bayly. O escritor peruano Jaime Bayly ficciona tres momentos na vida de Hugo Chávez. Comeza en 2002, cando uns xenerais derrocan a Chávez aos catro anos de ser elexido presidente democraticamente. Acusábano de querer asentar unha ditadura comunista. Están apoiados pola clásica tríade iberoamericana: militares, empresarios e cardenais. Hai voltas atrás a 1998, cando logra o poder, e a 1992, cando el mesmo dá un golpe de Estado que fracasa.

Jaime Bayly é un conservador con lecturas ben asentadas. Sostén un podcast sobre política  latinoamericana que sigo con interese.

'Los golpistas' reconstrúe a vida de Hugo Chávez describindo con rigor e habilidade a tramoia do poder. Retrata militares ambiciosos e hábiles, como Chávez, e mesmo colosos da estratexia política, como Fidel Castro. Fronte a estes golpistas de esquerdas sitúa outros de dereitas que son seres mediocres máis preocupados da honra que do poder. O problema de 'Los golpistas' é que a Bayly se lle vai a man no folletinesco. Recréase no sexo, a rexouba, a escatoloxía e o psicanálise. Un despropósito que tampouco deixo de recomendarlles.

Chávez é retratado como infantil, narcisista, mesiánico, déspota e caprichoso. Avanzando as páxinas, detido nas mans dos golpistas, vai narrando como zafa da morte unha e outra vez dun xeito cercano ao imposible. O militar venezalano vai paseando polo texto como un títere en mans de empresarios televisivos, elevados cargos da Igrexa, compañeiros de carreira marcial e, sobre todo, por Fidel Castro. O militar cubano valora a Chávez polo seu petróleo e como peón do socialismo en Suramérica.

En 'Los golpistas' hai un heroe tráxico, como en todo folletón. O xeneral Raúl Baduel é amigo fiel a Chávez desde que eran cadetes. A diferenza é que respecta a democracia. Négase a destituír a Chávez porque gañara nas urnas. Libérao do seu secuestro, pero acaba por criticar o seu afán de quedar co poder. Cústalle o cárcere a e, como destino, a morte.