Os últimos papeis que gardou Ánxel Fole

A PRIMEIRA foto estaba no segundo andar da anterior de El Progreso. Subías unha escaleira interior e atopabas a imaxe. Fole aparece de pé. O ámbito debe de ser a redacción. Está entre máquinas de escribir. Ao fondo vense unha ventá e un aparello de aire acondicionado. Supoño que está noutra redacción, na anterior á que coñecín eu. Don Ánxel viste un traxe sombrizo e burgués, unha camisa proletaria de cadros e un sombreiro labrego de palla. É un sombreiro dos que deixan correr a brisa no verán, coma os que se usaban para a sega. Lévao ladeado para darlle ritmo. As gafas, densas e negras, son cincuentonas; pode que literalmente. Un bastón dunha finura afrancesada cólgalle aleatoriamente do brazo dereito. Ten unha expresión cansa, pode causalo o sofoco ou o cansanzo de vivir.

O escritor empezou a colaborar en El Progreso en 1928, con 25 anos. O seu primeiro artigo será un rendición a Góngora e unha vindicación de poetas ignorados aínda, como Gerardo Diego, García Lorca e Alberti. Tiña olfacto estético. Podía ilusionarse coa mesma fugacidade que sentirse xustamente decepcionado. Catro anos máis tarde, Federico visita Lugo. O poeta de Fuentevaqueros era xa venerado polo seu brillo na Xeración do 27, chamada así por unha homenaxe a Góngora que reunira novos talentos celebrada en 1927.

Varios anos máis tarde, Fole lembra a estadía do profeta lírico en Lugo. A noticia da viaxe chegoulles ao Hielo Bar. O escritor lucense conta daquela aos seus amigos dun toureiro que  atravesou Lugo en automóbil. En Baralla sufre un accidente. Acaba hospitalizado na cidade. Manda un telegrama a un colega para que o substitúa nunha corrida en Madrid. O destro morre por unha cornada. Lorca dedicaría ao morto 'Llanto por Ignacio Sánchez Mejías'.  

García Lorca pasea por Lugo en 1932. Avanza empuxado en levitación polos seus admiradores. Reúnense nun piso de solteiro onde o escritor recita textos inéditos daquela de 'Poeta en Nueva York': "Agua, luna y arena; una muerte pequeña". Fole valora a altura gongoriana da súa escrita, pero non supera a decepción: "Recitaba cunha voz que, ás veces, parecía dunha vella; outras, grosa e baixa. Pepe Gayoso non disimulaba a risa. O recitador lanzoulle  unha mirada furibunda..." Pode que a retranca fose a única cara da alma galega que non gustaba ao grandadino.

Fole andaba sobrado de ironía. Os días de néboa chega á redacción sorprendido e berra: "Non se vía un Pérez a tres pasos", cambiando o equino do refrán polo nome dun compañeiro.

A carga de traballo era inmensa naqueles xornais. Cada redactor escribe ducias de folios a diario. O problema non é tanto ter musculatura para teclear nas duras máquinas como ter ideas. Fole exhuma periódicos da hemeroteca para buscar efemérides ou, taimadamente, refacer noticias e denuncias vellas. Maloca é un redactor novo e socarrón. Atopa o escritor nunha mesa do xornal. Ten un periódico e a máquina diante.
—Pero, don Ánxel. Xa está copiando? Iso está moi feo.
—Por favor, Maloca! Que burro é vostede! Estou documentándome!

O autor lugués foi obstinado en informarse da cultura do seu momento no mundo e en difundila. Funda Táboa Redonda, o suplemento no que temos a honra de escribir. Sobre ese valor está o seu talento inmenso como escritor, a súa capacidade para captar a anécdota, a superchería, a ansiedade e a debilidade humanas en relatos. Parece que nunca lle interesou a fama, máis ben que non cría que ese altar existise fisicamente.

Cóntolles doutra mañá no xornal. Fole está lendo El Progreso do día, non un número vello quitado da hemeroteca. Agacha a cabeza porque lle molestan as cervicais. Bótase a rir. Os periodistas, compinchados, fan como que non o sinten. Eleva o ton da risa, remata en gargallada para ser atendido. Maloca compadécese del:
—Que foi, don Ánxel?
—Non o vai crer vostede. E non van estes e me propoñen para o Premio Nóbel! Que tolos están!

Hai outro Fole máis amargo. Desta volta falareilles sobre a boca negra dunha noite. Está en redacción en solitario. Todos marcharan. Na rúa chove os sete mares. Aparece un coche negro polo fondo escuro da rúa. É o Seat 1.400 do gobernador civil. Fole treme. Lembra os amigos fusilados, os dous irmáns acosados, el mesmo escondido na casa do poeta Luis Pimentel, os anos entre 1941 e 1953 nos que se exiliou de Lugo e se recolleu en Quiroga... O chófer baixa do coche. Leva algo abrigado pola chaqueta. O porteiro atendeo. Fole vese tentado a fuxir, pero o terror tapa todos os buratos. Ao cabo, cóntanlle que traía un anuncio oficial a publicar no día seguinte. 

A segunda fotografía da que escribirei é un retrato que lle fixo Pepe Tejero. Estiven un día na casa do valioso xornalista gráfico e regalouma. Aparece un Ánxel Fole crepuscular. Ten os dedos longos, amarelos e marcados polas fendas dos 80 anos. Terma dunha cavicha, o estertor dun cigarro de picadura. Mira cara ao chan e ve o infinito. É unha foto da decadencia, dos últimos tempos.

Falece en 1986 dun infarto, en Lugo. Entre os papeis que garda hai unha crónica da Noite dos Coitelos Longos e un poema de Meedinho:  "cercaron-mi as ondas, que grandes... Eu atendend’o meu amigo!". A violencia e o seu antídoto, o amor.