Opinión

O enfermo de Europa

DENDE HAI unhas semanas, co ataque de Hamas a Israel, e a desproporcionada resposta de Israel na franxa de Gaza, at√≥pase na esfera internacional, tanto pol√≠tica como medi√°tica, o debate sobre o concepto legal e hist√≥rico de xenocidio. E al√° foi Recep Tayyip Erdogan, presidente de Turqu√≠a hai anos, arrastrar de tres e soltar que "a naci√≥n turca √© a √ļnica na terra que non practicou o racismo en toda a s√ļa historia"
EFE
photo_camera EFE

As risas do observador imparcial deberon de escoitarse en Visegrad, lugar de tan afouta declaraci√≥n, e m√°is se o riseiro en cuesti√≥n tivo a oportunidade de ler Los √ļltimos d√≠as del Imperio otomano, obra do profesor estadounidense Ryan Gingeras publicada en Espa√Īa por Galaxia Gutenberg, que analiza a creaci√≥n da Turqu√≠a actual, erguida ‚ÄĒpor certo‚ÄĒ non sobre un xenocidio sen√≥n sobre dous: o dos armenios durante a Primeira Guerra Mundial ‚ÄĒa afirmaci√≥n do mesmo √© delito naquel pa√≠s e custoulle cara ao seu m√°is insigne habitante, o escritor e Premio Nobel Orhan Pamuk‚ÄĒ e o dos gregos de Esmirna ‚ÄĒrepresentados na historia, por certo, por outro Premio Nobel de Literatura, o poeta Iorgos Seferis‚ÄĒ.


O Imperio Otom√°n e Turqu√≠a son dous grandes desco√Īecidos en Espa√Īa, a√≠nda que os implantes capilares e as telenovelas de sobremesa fixeron moito pola naci√≥n moderna. O libro de Gingeras non ter√° o mesmo impacto, pero rescata do esquecemento un Imperio que se derrubou despois de 1918 a car√≥n dos de Alema√Īa e Austria-Hungr√≠a, que exist√≠a dun ou doutro xeito dende o 476 e ao que se co√Īec√≠a nas diplomacias europeas coma o enfermo de Europa. Aproveitemos esta ocasi√≥n para sinalar que enriquecer√≠a moito a bibliograf√≠a espa√Īola a traduci√≥n da obra mestra sobre os Balc√°ns e Turqu√≠a de Leften Stavrianos.


Dentro das confusi√≥ns m√°is habituais cos turcos est√°n a s√ļa raza ‚ÄĒnon, non son √°rabes‚ÄĒ, a s√ļa lingua ‚ÄĒnon, non falan √°rabe‚ÄĒ e o seu r√©xime pol√≠tico ‚ÄĒnon, non √© unha teocracia isl√°mica‚ÄĒ. Gingeras aborda precisamente a √©poca na que o goberno teocr√°tico, representado polo sult√°n, deixou paso a unha excepci√≥n dentro da esfera cultural do islam: un r√©xime pol√≠tico republicano, explicitamente laico e democr√°tico, liderado por un gran heroe, o indiscut√≠bel protagonista do relato, Mustafa Kemal, co√Īecido coma Ataturk, Pai dos Turcos.


A obra ten d√ļas partes ben diferenciadas e protagonizadas por distintas correntes dentro do movemento dos Turcos Novos. A primeira coincide coa decadencia do sultanato, que se estend√≠a ata Albania en Europa, ata Libia en √Āfrica, ata as terras de Iemen no sur e ata Persia no leste. Foi unha decadencia alimentada por dous sinistros personaxes, Enver Pasha e Talaat Bei. Este segundo tivo o seu intre de gloria hist√≥rica cando Hannah Arendt lembrou que o seu asasino, un armenio sobrevivente e exiliado en Berl√≠n, sa√≠u absolto polas autoridades alem√°s: non se pod√≠a condenar a quen fixera xustiza contra un reco√Īecido xenocida.


A segunda √© m√°is complexa mesmo para o lector especializado, posto que desaparecen case todos os actores externos. A construci√≥n de Turqu√≠a tal e como a co√Īecemos retr√°tase como unha loita entre facci√≥ns, ga√Īada por Ataturk grazas √° s√ļa personalidade e habilidade t√°ctica e militar, e un proceso de supervivencia fronte √° ameaza militar grega e as ambici√≥ns petroleiras de Francia e Reino Unido. Pechada en Anatolia, Turqu√≠a rematou por se converter dende a pen√≠nsula de Anatolia nun actor xeopol√≠tico fundamental ata hoxe mesmo, cando, dende hai tempo, o falabarato do seu presidente tenta por todos os medios de destru√≠r o legado de Ataturk, baseado nunha situaci√≥n ben estra√Īa na que o ex√©rcito √© forza progresista fronte o fanatismo relixioso de moitos pol√≠ticos e cregos.

Comentarios