O aplauso de Valle Inclán

O MÁIS GALEGO dos escritores en español foi enterrado no cemiterio  borrascoso de Boisaca hai 90 anos. A inhumación fora convocada para as cinco da tarde, hora funebremente taurina, do Día dos Reis Magos. Milleiros de persoas chegadas de toda Galicia bulían arredor do sanatorio de Villar Iglesias, onde se velaba o cadáver máis famélico que coñeceu o país. Unha choiva feroz desfondábase sobre Compostela. Ventos, tronos, lóstregos,... parecía un esperpento pintado ao óleo por Max Estrella. A maioría dos doentes admiradores foron engulidos polas tabernas cercanas. Os ombreiros duns contados amigos soportaron a levidade do ser valleinclanesco. 

A noite fundírase en negro cando a comitiva chegou ao cemiterio. Non se pedira a licencia eclesiástica para enterralo en sagrado. Daquela, a Víctor O Alemán ocorreuselle a broma macabra de enterralo cun cadelo morto. 

Achegárono ao foxo que un obreiro escavara naquela mañá estranamente solleira. Ao baixar o cadaleito á fosa, un anarquista reparou nun crucifixo sobre a cuberta. Precipitouse a arrincalo, quebrando a tapa de madeira e deixando un oco para que a tormenta lavase o corpo inerte de Valle Inclán. O escritor sorriu aquela ironía macabra. O anarquista sería fusilado despois polos falanxistas polo seu atrevemento ateo.

Un verán dos 80, eu curioseaba na biblioteca do meu tío Santiago. Lin de golpe a triloxía carlista de Valle: Los cruzados de la causa, El resplandor de la hoguera e Gerifaltes de antaño. O meu tío andaba buscando unha luz para a súa causa política. Esas lecturas miñas parecéronlle un rexurdimento. Logo quixo afiliarme ao Partido Carlista na súa facción galega, malia andar eu co primeiro bigote da adolescencia.

Nunca cheguei a ser carlista. Valle Inclán foino unhas veces; outras, non.  “Fun carlista, certo; pero non é menos certo que o fun por razóns estéticas. A boina vermella sentábame de maravilla", dicía, burlón. Divertíalla a tramoia, emboscar á verdade.

Xa contaba o seu nacemento como un parto acontecido entrambasaugas de Vilanova de Arousa e A Pobra do Caramiñal. Algúns ven nesa lenda un propósito de compracer o público desta beira e o daquela. Outros sinalan unha vontade de sementar unha colleita de néboa que lle garantise a vida eterna da súa máscara. 

Despois marchou a Madrid para confirmar que era triunfador que soñara. Como bo galego, cambiou de idioma e mesmo de pasado para buscar o recoñemento. A capital queríase demasiado para cambiar porque chegase un dramaturgo galego. Molestáballe que "os madrileños non muden a camisa nin os domingos". Atopou o éxito e a admiración. Valoraba o aplauso porque el non podía dalo. Quedou manco nun episodio tan vulgar e tan de café que houbo de recrealo soprándolle heroísmo ata que colleu altura épica. Estaba discutindo, coma sempre, e chantáronlle a punta dun paraugas na man. Inventou unha batalla de esgrima a dous.

 O escritor arousán lamentaba non poder abrazar os seus fillos coa cerimonia coa que abrazan as árbores xenealóxicas centenarias. O problema de Valle Inclán coas apertas de man ausente non era tan de afectos, como de orgullo. Un manco pode intentar aplaudir, pero dará a volta arredor de si eternamente. O dramaturgo quería unir o seu aplauso ao aplauso estenso que dedicaba o público ás súas obras teatrais.

Nada tiña que perder. Sabía que nunca sería académico porque o secretario da RAE, Emilio Cotarelo, respondéralle coa negativa a unha pregunta que el nunca formulara. Rubén Darío pedía que "de academias e pandemias, líbranos Señor!".

Volveu a Galicia cando xa estaba dexenerando. Nas mesas do café copostelán Derby renegou de Deus, da patria e do rei. Tamén de toda canta traza carlista puidese mancharlle a linaxe.

Cando fun estudar a Compostela sentaba no Derby co mesmo ensimismamento descreído co que o fago nas bancadas da catedral. O escritor volveu en 1935 a Santiago en devota romaría á consulta do doutor Villar, que se formara en Medicina coa ensinanza do matrimonio Curie en París.

—Doutor Villa, veño para que faga vostede unha milagre conmigo.

Pouco esperaba xa Valle. Estaba enfermo. Identificara a súa doenza nos vademecums, pero preferiu escoitar a mentira da esperanza. Hospedouse no hotel Compostela, fronte ao Quiqui Bar, o primeiro local no que se escoitou jazz en Galicia.

Cruzando a rúa atópase aínda o Derby. Nos anos 80, dicía, estaba atendido por camareiros da estirpe que servía porto flip a Valle Inclán. Levaban as bandexas coa solemnidade dunha ofrenda ao Santísimo.

Ao sentar naquelas mesas verdes, eu quería ser Proust no hotel Ritz de París. Marcel repartía todo canto billete ou moeda lle quedaba nos petos entre camareiros, recepcionistas e limpadoras. Pero unha vez esquecera a billeteira na casa. Chegou á entrada.  Parou ante o porteiro.

Pode prestarme 50 francos. por favor?

—Por suposto, señor Proust —dixo sorprendido o home, quitando a carteira do uniforme e entregándollos. 

O autor devolveullos.