O enterro do Panteón

277.  Acostumados  mirarnos con toda unha ampla gama de complexos, os galegos ás veces non somos conscientes da importancia da sociedade civil na construción da nosa identidade. Un simple paseo por algunha das cidades galegas permítenos ver a diversidade da nosa estatuaria pública, chea de poetas, filántropos e grandes figuras da ciencia e da cultura. Parécenos normal porque convivimos con iso, pero non o é tanto. Se visitamos Castela, por exemplo, veremos que abundan nas mesmas prazas os militares, políticos, guerreiros, reis de barba longa e espada e un amplo repertorio de eclesiásticos. Esta nosa sociedade de artistas e científicos foi construída á marxe, e moitas veces, contra o gran poder, aínda que contou tamén co financiamento de concellos e deputacións. E un dos grandes logros desa sociedade civil foi crear un panteón nacional. A idea xa era vella: nacera co propio provincialismo galego cunha temperá proposta de Antolín Faraldo en 1845 en El Porvenir, pero foi callando máis tras o traslado dos restos de Rosalía de Castro a Bonaval en 1891, co entusiasta apoio do foco galeguista da diáspora. Aquela xente tiña moi claro que un Panteón era algo moi distinto dunha estatua pública ou dunha placa bonita na fachada dunha casa natal. A estatua enxértase na vida diaria, mergullada na sociedade, pero o Panteón é un espazo pechado e íntimo, un sancta sanctorum, un corazón, un lugar solemne. A solemnidade do panteón non vén dada pola existencia dunha placa, senón por ser un depósito físico, un lugar que, pola entidade dos restos que garda, precisa dunha cerimonia respectuosa. Son eses protocolos solemnes algúns dos alicerces máis sólidos da representación dunha democracia. A diferenza dos panteóns das igrexas, homenaxean a quen a nación considere digno, con independencia do seu nacemento. Iso sabíano os nosos vellos, pero parece que hoxe, ao tres grupos parlamentarios do Parlamento galego lles esqueceu. Como se aquí non tivésemos claro a diferenza entre dedicar unha parroquia a Santiago ou gardar as reliquias nunha catedral!

278. En 2023 aprobouse por unanimidade a Lei do Panteón de Galegas e Galegos Ilustres, un dos últimos flocos do entramado simbólico previo á autonomía que quedaba —clamorosamente— sen pechar. Pero ao ler o articulado levei un chasco. Reparei con sorpresa na súa disposición adicional primeira: "Tendo en conta o carácter histórico do Panteón sito na igrexa de San Domingos de Bonaval, non se realizarán novos enterramentos nel". Busquei nas declaracións dos líderes do PP, BNG e PSOE unha explicación. Astutamente, evitaban aludir ao vergoñento parágrafo e celebraban, con máis ou menos entusiasmo, o consenso. Ninguén se atrevía explicar en público por que decidiran suprimir o sentido orixinal do Panteón como lugar de enterramento das grandes figura da nación, aínda que ao facelo converteron a Galicia na primeira democracia europea que clausuraba en sede parlamentaria a función orixinal e central do seu mausoleo nacional. No seu momento, fixen un fío de X explicando aquelo. O estupor de moitos lectores foi grande, pero en realidade ou a ninguén lle importaba o asunto, ou ben, como os nosos o acordaran, había que calar. Era a mesma internet que se indignaba hai pouco porque en Madrid se subhastara unha copia da 'Carta xeométrica' de Domingo Fontán, da que se conservan numerosos exemplares orixinais nas institucións galegas e aínda nunhas cantas casas. Co tempo souben por boca dos deputados de cal fora o problema detrás da clausura. E en febreiro, algúns dos participantes naquelas negociacións xa o expresaron en público. Ana Pontón explicou que un dos debates parlamentarios era "se neste espazo tiña que haber máis enterramentos ou non, porque iso pode ser un elemento que xenere conflitividade en relación cos nomes". O presidente do Parlamento, Miguel Ángel Santalices, tamén sinalou aí que o procedemento de elección sería un dos "terremotos" da xestión do Panteón. "Haberá que definir o que é ilustreza. Non é fácil. Se aquí lle aplicamos política, non vai haber ninguén ilustre", dixo con franqueza, "cando poñamos nomes, uns van dicir que ese non porque tivo unha vinculación… adeus, asunto morto". Ese era o problema: que uns propuxeran a Moncho Reboiras e outros a Manuel Fraga, e se montara un cirio.

279. A clave dun Panteón nacional é que está vivo: co seu delicado proceso de elección, coa súa cerimonia, lanzamos mensaxes ao presente, actualizamos a nación. "Porque non abonda con enterrar os mortos e coidar dos vivos, precisamos coidar dos mortos mesmo cando continúan vivos", explicou o anterior presidente da República Portuguesa, Marcelo Rabelo de Sousa, durante a cerimonia de traslado do grande escritor Eça de Queiroz ao Panteón nacional portugués en xaneiro de 2025. É Francia e o presidente Macron quen emprega, cunha escenografía republicana impresionante, o Panteón para transmitir grandes mensaxes. No acto de Robert Badinter (2024), ministro que aboliu a pena de morte e loitou contra o antisemitismo e a homofobia: "Poderá escoitar as nosas voces cubrir as dos antisemitas, dos negacionistas, como a súa voz cubría a deles e os reducía ao silencio. Fieis. Poderá escoitar audiencias, alegatos, lecturas de sentenzas, coro vibrante do Estado de dereito, tantas veces posto en cuestión no momento en que vostede parte. Fieis". Cando entrou a cantante afroamericana e francesa de adopción Joséphine Baker (2021): "Fulgurante de beleza e lucidez nun século de extravíos, ela soubo, en cada viraxe da Historia, facer as eleccións xustas, distinguindo sempre as luces das tebras. Joséphine Baker non considera a súa nova nacionalidade un dereito, senón antes de nada un deber, unha conquista de cada día". Non é difícil ver como na incorporación de Baker ou dos resistentes armenio-franceses Missak e Mélinée Machourian, Macron incorpora simbolicamente á república o acervo multicultural e o papel das mulleres da Francia actual.

280. Se cadra o que máis me transmitiu a renuncia dos nosos partidos foi a evidencia da febleza da nosa autonomía, que nos empeñamos día a día en empequenecer e esborrallar das cabezas dos cidadáns. O traslado de restos é, en calquera destes panteóns, algo extraordinario e moi limitado, e iso está na súa esencia. Aos nosos líderes políticos deulles medo a rebelión de vilas, cidades ou aldeas que hoxe non lle fan caso ningún a moitos dos potenciais candidatos, esquecidos nos seus cemiterios locais, e ter que ver unha lamentable insubmisión localista. E a sospeita, comprensible, ante que o contrario queira facer uso propagandístico do Panteón e do seu proceso electivo para os seus fins espurios. O Panteón ten a desgraza de estar lastrado polo espectáculo traumático do traslado dos restos de Castelao en 1984, e iso debeu influír non pouco nas cabezas dos nosos deputados. Pero a Galicia actual xa non é aquela, agás para catro túzaros, ou iso quero crer. Ao tomar esta decisión e renunciar aos procesos de negociación política e sentido de Estado que van inherentes á nómina que cobran os nosos deputados, tomouse unha decisión pouco responsable. Porque o que transmitiron á cidadanía é que a nosa identidade está fosilizada no pasado, e que só estamos de acordo no que outros consensuaron por nós. Que a Galicia do século XXI non é capaz de actualizar o seu capital simbólico e crear novos referentes para as novas xeracións a través do exemplo dos devanceiros. É difícil crer que o noso Parlamento non se podería ter posto de acordo, por exemplo, ao redor de Luís Seoane, Antonio Palacios ou Maruxa Mallo. Algunha xente ten xustificado a decisión sinalando que esas son prácticas do pasado, proxectando tamén prexuízos xeneracionais sobre o presente. Pero a ritualidade e as prácticas conmemorativas institucionais teñen hoxe máis forza que hai algunhas décadas, e non temos máis que ver o éxito das cerimonias como a elección papal ou as investiduras reais británicas. Porque xa temos o país cheo de metacrilatos, homenaxes, placas de bronce e esculturas, e sabemos ben ata onde son capaces de chegar. O Panteón era outra cousa. É outra cousa.