Estrada á sedición

SÓ ASÍ PODE explicarse o esquecemento do pasado inmediato, perdido na néboa das décadas recentes e redescuberto pola arqueoloxía do presente: o cinema documental.

Uns días atrás, a neve cubría esa xeografía denominada Montaña lucense e as informacións trataban o feito como un fenómeno digno de fantasía ou dun reino mitolóxico. Quen alí recorda un inverno sen folerpas? A rexión vive deformada no imaxinario colectivo como un lugar afastado, entre o indeterminado e o exótico. Longas ladeiras que se alzan para marcar o límite; paisaxe con todo tipo de vida que non é outra cousa máis que o fogar dalguén. Unha sociedade de seu. A neve fundiuse e quedou novamente só o pobo. Certo momento soterrado da súa historia vén de recuperarse no documental ‘360 curvas’.

Nos primeiros anos dos 90, varias pancartas penduradas na estrada entre Lugo e A Fonsagrada advertían con sorna dun problema serio. A comarca máis grande de Galicia ía perder servizos fundamentais e o recoñecemento como cabeza de área. As administracións avogaban por minguar a súa historia e identidade mediante diversos métodos, como o illamento e o desmantelamento. A Montaña, señora e anterior ao estatuto de autonomía, dobregaríase a descender dos cumios para as xestións de cotío.

A calma da Fonsagrada rachou nesa falta á súa dignidade e a veciñanza botaría man das súas ferramentas para protestar. Aquelas revoltas chamáronse As Movidas. O posterior descoñecemento xeracional sobre este suceso na comarca explica a crueza do acontecido no seu momento. A loita tivo consecuencias de toda clase, como senón explicar que un grupo de persoas normais foi acusado de sedición ou a represión antidisturbios que tomou a vila? Como abordar o silencio arredor dos feitos que levaron á desaparición desta historia?

Os cineastas Alejandro Gándara e Ariadna Silva Fernández atoparon un xeito: rescatar testemuños e voces vivas, empregar imaxes de arquivo persoal —a TVG negouse a contribuír e participar— e mover o foco para os que viñeron despois e aínda quedan, a mocidade. O documental amosa como humor e pacifismo resistiron o ferro institucional.

A cámara non minte, por iso o fotógrafo Manuel Fernández cedeu vídeos e imaxes que recollen o vivido. Parroquias fonsagradinas desfilando por Santiago de Compostela, o asentamento dentro do concello, nenos disfrazados no Entroido coma os antidisturbios que batían en seus pais. Tamén os golpes secos contra unha poboación demandante de igualdade e aqueles berros posteriores a cada disparo ao aire. A policía, tratando de convertilos en bárbaros a través dos golpes, actúa como a verdadeira besta.

Durante a presentación do filme no marco da Foliada da Fonsagrada deste ano, o fotógrafo Manuel Fernández relatou o sesgo dos medios de comunicación e os intentos por reducir o conflito ata invisibilizalo. Os obxectivos e os equipos de televisión nunca os enfocaban, alomenos de xeito positivo. Pero o poder cansou de fabricar un relato á contra e deu orde de exterminar As Movidas. A máxima proba desa represión quedou nos cargos xudiciais contra certos sinalados. Pediron condenas de decenas de anos por delito de sedición. Tal absurdo foi desestimado e A Fonsagrada recibiu sobre os ombros aos inocentes.

A estrada é un símbolo máis neste pulso. Déronlle o alcume da ‘estrada máis sexy’ polo seu elevadísimo número de curvas e seguindo ese matiz sarcástico da montaña pedían que a endereitasen, así polo menos non se marearían ao emigrar e deixar a casa. O trazado transformouse nunha corda e as partes confrontadas tiraban desde cada un dos extremos.

Sobre esta tensión voaba o mesmo rechío. Os chifres espalláronse como a única arma común e toda a contorna sopraba ao unísono do rebumbio. Se non escoitaban as proclamas, escoitarían o ruído; se ignoraban o ruído, lamentarían a cefalea. Por outro lado, este instrumento posúe una natureza dobre: a inocencia do xoguete e a alarma de quen avisa.

As Movidas obtiveron resultados, aínda que A Fonsagrada perda sangue e vida. Un século atrás, a comarca empataba en habitantes con lugares como Ourense e, polo tanto, o seu poder formaba parte do xogo político. Hoxe en día as cifras son incomparables. O despoboamento cae sobre as vilas folerpa a folerpa nun longo inverno de despedidas, así asola a pasaixe un manto baleiro de vida.

Cando o lente vira cara á mocidade, as súas voces deambulan entre a idea de marchar e a de quedar. Adrián Méndez, membro de De Ninghures e impulsor do filme, pasea fronte á cámara en momentos familiares. Forma parte da resistencia, igual que os compañeiros de banda Manuel ‘Cataqui’ e Manuel Lucas, e as amizades coas que debate nunha cociña. Medraron alimentados co mesmo discurso: aos 18 anos, 360 curvas de saída. Uns néganse, outros poñen o retorno no horizonte futuro e, no medio, algúns deles loitan por revitalizar e conservar a zona, dous verbos que acompañan calquera nota de prensa sobre iniciativas políticas fallidas. 

Os testemuños vivos doutra época lembran por enriba das súas posibilidades. Debuxan as árbores que tiraron os ministerios, recordan os falecidos á espera da mellora, ocupan as casas coa visión dos antigos veciños, rin e lamentan con cada perda de servizos, procuran leña verde onde estaba a vella por se volven As Movidas. Se chega o momento, alguén volverá sorprenderse outra vez cando as armas eléctricas non funcionen e queimen chaquetas pero non persoas. É a consecuencia de traballar con pastores, que a corrente deixa de sentirse. Por iso debe temerse ao pobo cando sae da súa linde.