Nos cabalos brancos

E tamén, tamén, do pobo de Lugo ao seu poeta, como pode lerse xunto á data de 1990, cando a RAG lle dedicou as Letras. Nos laterais a súa silueta concentra as direccións do espazo: "Un rapaz miúdo, moi elegante, cun sombreiro negro con cordeliño e bastón de xunco", como o describira o seu íntimo Anxel Fole nun solpor de estío dos anos 20. Bástalle a praza para navegar, para acender unha estrela. A praza que é xardín rente á casa: "Neva sobre a vila, sobre a miña Praza Maior:/ silencio sobre silencio". A súa praza, o seu patio, onde escoitamos a pluma do paxaro, ou a sombra do aire na herba, para un mar que non ten tamaño.

No número 15 desa praza naceu Luís Pimentel no ano 1885. No número 16 morreu no ano 1958, a carón das escalinatas que hoxe levan o seu nome, e nunha casa construída polo seu pai, o arquitecto Luís Vázquez Barreiro, que morre cando el ten 13 anos. Dese pai é de quen nos di lembrar "o vello reló" para nos dar deseguido a imaxe: "Así eran as súas pupilas tamén, gastadas, douradas e tenras".

Pouco tempo pasou Pimentel fóra desta praza, desta cidade. No 1914 marchou a Compostela para estudar Medicina e, a través dunha carta que 40 anos despois dirixiría a Ramón Piñeiro, o poeta teimou anos en dar nun poema a sensación de Galicia na cidade. No 1922 comezou os estudos de doutoramento en Madrid e participou nas actividades da Residencia de Estudiantes, onde vivía o seu irmán, Carlos, que chegou a tenente de alcalde polo Partido Socialista na corporación republicana luguesa, mentres o outro irmán, Pepe, militaba no Partido Galeguista. A súa irmá Mercedes estivo na Residencia de Señoritas, e a ela se lle deben as traducións do alemán de Ernst Toller na revista Yunque.

Foi a través das relacións alí feitas que Lorca veu a Lugo no novembro do 1932, para dar unha conferencia sobre a pintora María Blanchard. Os mozos Pimentel e Fole foron buscalo á estación de tren, e foi en Yunque, codirixida polo segundo, que publicou o primeiro dos seis poemas galegos, o 'Madrigal á cidade de Santiago', que semella que escribiu na tenda de Luís Manteiga. Dicía Pimentel que cando falaba da súa vila falaba do mundo, e o mundo fervía en Lugo, brillante.

Seguimos a Pimentel, por Bispo Aguirre, onde viviu logo de casar con Pilar Cayón. Paramos baixo a porta da muralla: "Os brancos cabalos do estío/ polas portas en sombra/ das nosas murallas entran". E os cirrios, que lle dan o son no vrao a este aire, na súa voz "grito en punta, diamante". O pintor dos versos: "Que luz pra un cadro/ antigo!". Os cabalos que volven, no poema 'Galicia': "Cabalos brancos portadores da brétema/nos seus lombos de nácare". O surrealismo do bailarín Jean Börlin, a danza de Carina Ari ou o simbolismo de Jules Laforgue entran nos poemas deste poeta tamén pintor, que soñaba cun ballet galego, branco coma o reflexo da luz nos nocturnos de Debussy, a quen Cunqueiro dedicara "o meu verso máis neno", de quen pensaba que era "o maior poeta que vivía e cantaba entre nós", o moderno lector de Rosalía, quen viu nos ollos de Castelao "dúas limpas pozacas entre o acantilado celta dos seus pómulos duros", de quen escribiu fiel tras a súa morte: "O home de Galicia no seu corazón escoado pol-o desterro descansa no colo de Rosalía".
Camiñamos con Pimentel, da man da ‘Fotobiografía’ (Xerais), pola rúa na que xa non existe o sanatorio familiar, pero si a súa silueta en ‘Barco sin luces’: "Me he quedado aquí,/ solo y quieto,/ dentro de mi blusa blanca./ La tarde es plana,/ y hay un beso frío de cemento/ y un ángel muerto sobre la hierba./ Pasa un médico./ Pasa una monja./ Entre luces de algodón,/ el quirófano asciende".

Dicía Pimentel que ser poeta servíralle para exercer a medicina con altura humanística, e que ser médico fíxolle mirar, no poema, a dor humana.Esa sensibilidade extrema dos seus versos foi cruzada polo golpe de Estado. A lectura dos seus poemas pode mesmo levarnos á formulación de Adorno, a da imposibilidade de escribir despois de Auschwitz, despois do terror: "¡Outra vez, outra vez o terror!/ ¿Quen abriu o leito/ onde arroupaba/ as palabras dos meus versos?/ ¡Dios mío, non volverei ser poeta!".

Nos versos que reuniu a comezos dos 80 Araceli Herrero, escribiu: “Yo creí que en este pueblo pequeño/ no había asesinos”, ou no coñecido 'Cunetas': "¡Os milleiros de horas, de séculos,/ que fixeron falla/ para faguer un home!/ teñen que encher aínda/ as cunetas/ con sangue de mestres e de obreiros". Converteu a súa poesía en testemuña dos graves sucesos do 36, que lle tocaron ben próximos. Del mesmo, e de Fole, chegou a dicirse que foran paseados, e todos os seus irmáns sufriron a represión, incluída Mercedes, que morreu no exilio.

Escribiu Chus Pato un poema 'Modas Pimentel, especial para defuntos'. A poeta recitouno en Lugo no encontro das Lupercais, sen saber que esa tenda existiu, que a nai de Pimentel, Consuelo Fernández, trasladara de Mondoñedo o negocio familiar da sombreirería. “Botas de náufrago....500 pts/ traxe de mariñeiro verde, apoiadas as súas mans nas lívidas tempas....500 pts/ crespóns para estrelas....500 pts", e cara ao final da lista: "alfinetes para lle pinchar nos ollos aos paxaros", en referencia a ese poema, 'Xogo ruín'. Forma parte de ‘Sombra do aire na herba’, que demorou ata o 1959 para ser publicado en Galaxia, un ano despois do tamén póstumo ‘Barco sin luces’.

Seguimos a silueta, a constelación, e volvemos lembrar a Pimentel, no encontro das Lupercais nesa estatua de bronce, coas voces de Curra Figueroa, Branca Novoneyra, Xerardo Quintiá, Mónica Caldeiro, Almudena Otero e Brenda Mondelo, pola sombra do aire, pola herba, polos cabalos brancos de quen nos ensinou que "a poesía é o gran milagre do mundo" e o poeta, sempre, "un mestre sen ira".