Hackear a Coroa

253. No filme La tierra prometida (Nicolaj Arcel, 2023, Filmin) Ludvig Kahlen, un capitán retirado do exército dinamarqués (Mads Nikkelsen), accede ao chamado do rei para colonizar agrariamente o infértil páramo de Xutlandia. Estamos no século XVIII e os ilustrados danlle moitas voltas á terra e en como multiplicar o seu rendemento. Kahlen garda unha carta segreda que non quere desvelar e confía en que o rei lle conceda en contrapartida un título nobiliario. O filme representa moi ben esa esperanza case indestructible que tiña a xente do pasado na figura do rei, e que hoxe nos resulta tan difícil de comprender. Como vai ser o rei un valedor da xente do común fronte os poderosos, pensaremos, se el mesmo é a fonte da que dimana —cos seus nomeamentos de duques, condes e marqueses— toda a estrutura que oprime aos humildes? Iso é o que pensamos hoxe, se cadra porque aínda contamos coa división de poderes de Montesquieu. Nas súas esforzadas xornadas de Xutlandia, a pesar de todas as zoupadas que lle infrinxe o cacique local, el segue a crer no amparo do rei. É unha crenza abstracta, case como unha fe. É o rei pero é algo máis que o rei. A fonte que xustifica revoltas territoriais, o nome que se invoca nos patíbulos, a excusa mentireira dos procesos de independencia, a última esperanza.

254. En Galicia este fenómeno foi polo libro. O rei invocouse nas Guerras Irmandiñas, e non se tirou nin unha soa fortaleza sen o seu permiso, e foi esa salvagarda a que evitou que a nobreza acometera unha salvaxe campaña de represión cando volveu. Cando a influencia castelá se fixo escandalosa a principios do século XVI e os funcionarios foráneos fixéronse con todos os postos de poder do reino, os reis desenvolveron en paralelo a Real Audiencia do Reino de Galicia, o instrumento de xustiza que primeiro estivo localizado en Santiago e despois na Coruña. A institución exerceu de contrapeso independente fronte aos abusos da aristocracia galega. Os labregos valorárona moitísimo e chamabanlle a "fonte de auga limpa". Como sería a cousa para que uns paisanos falaran ben dunha institución e mesmo xente con poucos recursos se atrevera a pleitear contra un mosteiro ou un conde na confianza de que había posibilidade de vitoria. Ás veces nos pleitos as testemuñas aludían os reis do pasado, pero non se acordaban do seu nome cando lles preguntaban: eran como entes abstractos. A partir do século XVI, os reis pouco máis fixeron polo reino occidental, e iso tamén se aprecia na pedra. O derradeiro rei representado con certa frecuencia na arte galega —tampouco moito, non se entusiasme ninguén— foi Filipe II. Os concellos galegos encargaban os prescritivos retratos do Austria ou do Borbón do momento para os salóns, pero ninguén tivo moito interese en conservalos. Cando entendemos a escasa aversión actual dos galegos polo rei —inseparable da nosa evidente indiferencia, da que somos conscientes cando observamos como se adora á monarquía noutras latitudes ibéricas—, conectámonos cunha historia de moitos séculos nos que os reis non adoitaron ser vistos coma inimigos. Eu penso que os galegos comezaron a esquecerse do nome dos reis cando estes deixaron de se chamar Afonso. Un día cóntolles por que. 

255. Os reis sempre o souberon ou intuíron. O vicepresidente da Xunta Carlos Mella criticou en público en 1983, de acordo con Xerardo Fernández Albor, que Xoán Carlos I delegara a ofrenda do Apóstolo no delegado do Goberno, Domingo García Sabell, no canto do presidente da Xunta. A polémica provocou que o rei acurtara unha viaxe a Venezuela para vir el en persoa a presentarlle os respectos ao Apóstolo. Esa disputa interna de patacón nunha autonomía que fora votada en precario e bombardeada por uns e por outros, chegara a preocupar ao monarca. Sempre me preguntei por que. É certo que a confusión da Transición, con todas as cartas abertas, beneficiou á nosa feble autonomía galega. Lembremos que algúns prestidixitadores conseguiran a xenialidade de enganar ás persoas axeitadas, facéndolles crer que a autonomía de Galicia estaba máis respaldada do que estaba. A rápida reacción do rei, acudindo presto a apagar o incendio, debeu responder ao medo a que se abrira unha fronte nova nun sitio perigoso. Estivo astuto, vaia.

256. Pensaba nisto ao ler Reconciliación (Planeta, 2025), o innecesario libro de Xoán Carlos I. Xa saben que eu teño afección ás, polo xeral mediocres, biografías dos políticos, porque en todas se escapan tres ou catro detalles valiosos. Lembro un verán no que lin á par sobre a toalla as memorias dos chantadinos Víctor M. Vázquez Portomeñe, antigo conselleiro de Cultura e outros, e as do xornalista Afonso Eiré. Tíñaas as dúas sobre a toalla e alternaba capítulos. Poucas veces teño gozado tanto de confrontar por escrito dúas visións do país que, postas en paralelo, permiten entender éxitos e fracasos. En Reconciliación, o rei colócanos aos galegos no noso sitio. Así narra o retorno dos Emiratos Árabes en 2022: "partín cheo de esperanza cara a Vigo. De alí partira e alí volvía. Era coma se o meu verdadeiro fogar fose un pequeno porto de Galicia e non un pazo de Madrid, como se a miña relación con España tivera máis que ver coas súas periferias e a autenticidade das súas paisaxes e as súas xentes que coa súa capital e as súas enredadas políticas". Estou convencido de que nesta visión indixenista Xoán Carlos de Borbón puxo todo o amor do seu corazón. A ver quen lle corta o rollo explicando que aquí tamén hai unha capital, enredos políticos e os que os propios galegos tamén establecen escalas de paisaxes auténticas e menos auténticas dentro do noso país. E iso que podía ter entrado no affaire Mella e darnos o seu punto de vista.

257. Na aldea de Sarandós (Abegondo) consérvase unha casa na que a tradición sinala que durmiu Filipe II no seu camiño cara á Coruña, onde ía embarcar para casar en Inglaterra con María Tudor en 1554. A casa conta cun valioso escudo real no que unha inscrición lembra o real descanso. Pero o máis notable do escudo é que está hackeado. Un caliz destaca a maior tamaño que os leóns e torres do escudo de Castela e León. Eis o escudo da coroa de Galicia, Castela e León, e expertos como Eduardo Pardo de Guevara consideran que é o primeiro no que os galegos introducen o seu propio símbolo na coroa real. Foi labrado posiblemente a principios do século XVII, nun momento no que Galicia estaba reinventándose: a Xunta do Reino encargaba crónicas da súa historia, a aristocracia financiaba mapas do reino impresos en Amberes, os eruditos indagaban en arquivos e na súa imaxinación para elaborar un pasado, A Coruña e Santiago loitaban por seren cabezas (capitais) do reino. Como digo, a partir de aí, en lugares moi significados, os galegos fixeron a súa propia versión do escudo real. Ese cáliz raramente se incluiu fóra de Galicia ou nas obras promovidas pola propia Coroa. Estou pensando, por exemplo, no escudo do Pazo Real de Madrid, onde aparecen as flores de Lis da casa borbónica no mesmo lugar no que os galegos colocamos o noso Grial, ou no propio escudo oficial do reino de España que levamos no pasaporte. Só hai un caso distinto: o cáliz galego coas cruces no centro do escudo español no Pazo das Comunicacións de Madrid, deseñado polo noso Antonio Palacios. Seica foi Valentín Paz Andrade quen visitando o obradoiro do arquitecto, viu o rascuño do escudo real, e lle dixo: "Prántalle aí no medio o de Galicia". Ese prantar en sentido figurado, pero quen sabe se tamén nun sentido case real.

256. Os sucesivos El-rei deberon dar un consentemento tácito a estes escudos galeguizados do Antigo Réxime que atopamos na Coruña, en Santiago —no Panteón Real ou na Universidade— ou mesmo no santuario da Escravitude (Padrón). "Total, estes pasan o día inventando pero non pasan de aí", seguro que dixo algún ministro no seu despacho diario ao sacar de pasada o tema. Quizas non se decataban de que no fondo, os galegos estaban propoñendo outra lectura, máis inclusiva, da historia de España. Os sucesivos El-rei, prudentes ou timoratos, calaron. É bo que os reis deixen que falen outros por eles, mesmo que imaxinen por eles. Dar explicacións é un asunto que require moita práctica.