Xa está aquí

N272. NA SALA de concertos La Tricoterie de Bruxelas vai unha calor espléndida á que os galegos non estamos acostumados porque polo xeral os nosos hostaleiros non son nada espléndidos. Toda esta xente está coreando de memoria cancións que non aparecen nas radiofórmulas, que non se premian nos Grammy e que, por suposto, eu non sei. Debérame incomodar un pouquiño o asunto, porque unha conclusión evidente é de que te estás facendo vello, pero xa non é totalmente así, porque a música está feita agora de millóns de nichos. Corean as cancións de 9louro, Martín Louro, un rapaz de Muros. Hai seis meses non sabía da súa existencia. Un día topeime cunha masa de rapazada —falo de centos— diante da Igrexa da Universidade de Santiago, protestando porque xa non deran collido entradas. Era por el. 9louro canta cheo de sentimento, con forza, arrástrame con el ao centro do seu mundo do que estou a tanta distancia xeneracional. É doado, porque estou emocionado. Ultimamente o que máis me me sacode é aquelo que me saca da miña zona de confort. E aquí, no Emigrasón, o festival galego de Bruxelas, estou descadrado. Se fora un emoji, veriádesme como aquel ao que lle estoupa a cabeza.

273. ACUDIMOS aquí convidados pola Asociación cultural Couto Mixto, que reúne a galegos residentes en Bruxelas —moitos deles, funcionarios da Unión Europea ou profesionais de alta cualificación—. A petición que nos fixera o actual presidente, Daniel Ugarte, era unha conferencia ao redor de construír unha identidade galega para o futuro. Na petición había unha mensaxe implícita: unha identidade útil que respondera a unha nova visión, a unha nova sociedade que ten novas angueiras e ambicións. Falamos do que sabemos: de como o pasado está cheo de claves para ese futuro e de que calquera sociedade que pensa no que virá explora ao tempo o que foi. A Europa da Revolución Industrial, por exemplo, encheuse de pazos e igrexas neogóticas. Como debe ollar o pasado unha nova sociedade galega máis diversa e complexa? Como pode ser ese pasado inspirador para o seu futuro? A reflexión era pertinente pero non sabía eu canto: en certo xeito, alí en Bruxelas estaba unha porción importante dese futuro.
o274. Emigrason naceu en 2023 como iniciativa dun pequeno grupo de amigos residentes na capital europea. Ao principio xuntábanse uns centos de persoas, e aquelo estaba moi ben. Pero o pasado 28 de febreiro na sala La Madeleine, no corazón de Bruxelas, a uns metros da Grand Place, xuntáronse alí 1.500 persoas coreando en galego. Pregunteille os amigos de Bruxelas se recoñecían moitos paisanos que viviran na cidade. "Moi poucos", contestáronme, "aquí cada un é da súa casa".

Chegaban de toda a Unión grazas á conectividade nodal da capital europea. A media de idade debía andar entre os vinte e tantos e trinta e poucos. Algúns xa naceran nas comunidades da diáspora, ou eran resultado de matrimonios mixtos, como unha rapaza de Nova York que acudira expresamente. Esas noites falei sobre isótopos e antropoloxía das elites altomedievais galegas, sobre física cuántica, sobre o futuro dos modelos de linguaxe da intelixencia artificial, o novo fondo de investimento da Unión Europea, a loxística aérea internacional ou a guerra de Ucraína. E cando parabamos de conversar coreabamos e saltabamos como nunha verbena de Rianxo. Eles sabían de memoria os temas de Sabela, Baiuca, Ortiga ou The Rapants e tiñan cartografiadas ao detalle as redes galegas, das que son usuarios intensivos. E reparei en que ninguén vestía camisetas reivindicativas nin coreaba eslogans. Só asomaba unha bandeira estreleira duns rapaces de cando en vez. 

Para a miña experiencia de señor de cincuenta anos, isto era algo abraiante. Festivais de música en galego sen mil proclamas políticas? O normal resulta abraiante. Todo era noso e ao tempo era novo e distinto. Os tres deputados galegos na Unión Europea andaban por alí facendo relacións públicas: nesta edición xa os tres grupos políticos apoian con cartos o festival, xunto con algunhas empresas e as entradas do público. Direivos que sentín orgullo de que os deputados estiveran aí e mesmo velos bailar entre eles, porque iso revela que neste país aínda temos humanidade na política. Pensei tamén se este festival sería posible en Galicia: toda esta xente tería a súa axenda, os compromisos con amigos e familiares. A Coruña está máis lonxe de Vigo que Bruxelas de Berlín, non sei se me explico.

275. O que nos unía a toda esta xente era algo lábil, etéreo, delicado e profundo: a pertenza a unha cultura común. Pero os concertos non ían acompañados de soflamas de ningún tipo, nin de apelacións melancólicas. Non nos predicaba ninguén. E os festivaleiros, se tiñan morriña, levábana moi dentro. Cómpre ter en conta que a súa relación co país de orixe é máis estreita, máis conectada, diaria, e o sentido de ausencia diferente ao da emigración clásica. Non choran, pero abofé que se emocionan. O evento inxectábanos unha misteriosa endorfina cultural, e comprobabamos que todo seguía aí, aínda que non entendera ben como. Aínda que público, músicos e organización refugaban desas grandes e graves palabras que nos gusta pronunciar cando se fala da diáspora, as emocións que se desencadeaban proviñan dese lugar, da experiencia da partida, do transterramento, do reencontro. 

No traballo móvome con moita frecuencia pola historia da diáspora galega dos séculos XIX e XX, cando os poderosos centros galegos da Habana, Bos Aires, Montevideo e logo Caracas levaban de xira aos coros Cantigas e Agarimos, Toxos e Froles, os mellores gaiteiros, os oradores petruciais como Otero Pedrayo. As xiras percorrían as cidades con grandes comunidades galegas. Pero aquí era ao revés: eran os galegos os que se desprazaban a un territorio neutral. Moitos dos nosos expatriados tampouco teñen problemas en mudar cara outra cidade que lles ofreza máis ventaxas profesionais ou emocionais. Poucas veces teño tido unha sensación tan aguda de asistir a un cambio cultural e histórico, ao comparalo coas vellas prácticas da emigración. 

Pensei que se cadra haxa que comezar todo de novo. De que valera a cultura dos anos 80, dos anos 90, tan autocentrada no país, tan elaboradora de discursos derrotistas que non fixeron ben ningún. Pensei en que medida a cultura actual acompañaba este cambio histórico. A música si que o fixo, pero o resto do que facemos, da literatura, da arte, do audiovisual? Que podiamos aprender dos músicos? Escoitei as letras, seguín a música. Crin entender unha clave: as cousas sucedían, non se explicaban. A cultura era movemento, inercia, inclusión: un non se xustificaba cada poucos minutos. En Galicia non entendemos que ás veces a explicación é exclusión, e neste país perdemos máis tempo en deixar clara a posición que en conseguir conectar. Coma cos chistes ou os trucos de maxia, se o explicas é peor.

276. QUE NOS quere dicir isto para o futuro? Levo días pensándoo. Tras este éxito, ao festival sairanlle moitas parellas de baile. Xa o teño visto co audiovisual, coa gastronomía, con todos os sectores que obteñen éxitos. Hai abrazos de oso e logo todo se complica co diñeiro público. Os promotores terán que calcular ben os pasos do futuro, porque nestes momentos teñen diante deles a xestión do éxito, o máis difícil de manexar. Con independencia dos plans de futuro do Emigrasons, eu xa quero aprender del agora. Lembrei a nosa particular tecnoutopía dos inicios de internet en Galicia, a finais dos 90, cando Carlos Casares ou Víctor Freixanes crían que as redes podían transformar a diáspora galega nunha ferramenta de proxección do país e da nosa identidade. Emigrason no seu propio título déixanos claro que a emigración segue a existir e, polo tanto, que segue habendo motivos para emigrar. Pero tamén que no mundo actual nacen novos sentimentos de pertenza, que a dor non é tan traumática, que a situación é ambivalente, é un problema clásico pero tamén unha clarísima oportunidade futurista. Esa nova Galicia que sospeitabamos hai 25 anos está aquí. Como nos relatos de ciencia ficción, parécese algo ao imaxinado, pero ten a capacidade de sorprendernos con perspectivas novidosas. Agardo que as poidamos interpretar ben.