Todos os homes que caben en Cunqueiro

A BALA DE Celestino atravesou a pel da súa alma. Todas as biografías sobre o escritor mindoniense das que teño noticia e lectura re1firen picardía e bonhomía, pero non atopei unha resposta desabrida. Veño de ler a última, 'Álvaro Cunqueiro, sueño y leyenda' (Renacimiento) de Antonio Rivero Taravillo (1963-2025). A obra é enorme, ata o punto de resultar excesiva. Quero dicir, Rivero Taravillo elaborouna con tesón e minuciosidade ata o punto de que pode ser definitiva, o peche dun arco que abriu Armesto Faginas naquela escrita para Xerais madrugando os anos 90. O libro de Armesto téñoo comprado para regalar en varias oportunidades. Serve como introdución ao autor, mentres que a peza de Rivero Taravillo paréceme unha obra avanzada para iniciados.

De todos os álvaros —dramaturgo, gastrónomo, cociñeiro, filólogo, botánico, amigo, 'connaiseur' de viños, estafador, pai...— sorprendeume o trasfondo co que desenvolve o Cunqueiro político. Ata esta semana, cando lin a súa navegación cerca do poder, tan errática, pensei en que o seu fascismo era salvamento e socorrismo, que el nunca a tomou en serio. En 1931 fai proselitismo canda Ánxel Fole nun mitin da Organización Republicana Galega Autónoma en Ribadeo. Ese mesmo ano crea Acción Galega, "semanario nacionalista de esquerdas", aínda que penso que nunca tivo ideas progresistas coa mesma firmeza que penso que nunca deixou de ser nacionalista por moito que calase. Nese ano animaba os amigos mindonienses a afiliarse a calquera dos tres partidos que fundara: Grupo Galeguista Republicano, Irmandade Nacionalista e Partido Arredista Revolucionario. Tardou cinco anos en vestir a camisa azul e imitar —parodiar?— o estilo literario de José Antonio. Nesa década penosa volveuse reaccionario. En 1947, cando volve desterrado a Mondoñedo, atempera as súas ideas para volver ser conservador.

O carácter de bronce que tiña o escritor fai que use caricias humillantes aos mandatarios fascista para favorecer os amigos. Ramón Piñeiro atopouno en Madrid. O lancarés quería volver a Lugo, pero estaba sen un cadelo. Cunqueiro tranquilizouno. Citouno para o día seguinte. Ao verse, deulle un documento. Piñeiro chegou a Atocha. Entregou os papeis a un empregado de Renfe. O factor cadróuselle e acompañouno ao seu asento, en primeira. Cando arrancou a máquina, Piñeiro animouse a mirar o texto do salvoconduto. O título marcaba 'Viaxe en misión especial'.

Cunqueiro foi un pícaro ao xeito do século XVI. Un día visitou ao embaixador de Francia. Convenceuno de que era o director da revista ourensá Misión. Pensaban dedicarlle un número ás peregrinacións galas a Santiago. O diplomático deulle 2.500 pesetas. O escritor agradeceullas, tanto que ao día seguinte volveu pedir outras 500 porque ampliara a tiraxe. Un salario medio en 1944 eran 3.000 pesetas. O número nunca saíu. Pasado un tempo o embaixador soubo que Cunqueiro era un simple colaborador e Misión.

Desta dirección espectral pasarei á biblioteca fantasmal de Álvaro Cunqueiro. Os libros que anunciou e morreron na beira da imprenta superan en cantidade aos que saíron dela. Manuel María contaba que, cada vez que o atopaba, lle adiantaba o título dunha obra de teatro que nunca acabaría sendo representada. Citarei varios títulos da bibliografía do mindoniense que nunca existiron: o poemario "de conversas con Deus" 'Los huéspedes del miedo'; o libro  'Los siete contra Tebas', "de próxima aparición", e do que leu fragmentos en público; os poemarios 'As mazás de ouro' e 'Tempo de vivir', ou o libro de memorias 'Ceniza en la manga de un viejo', que anunciou en TVE.
Escribe en 1954 a Paco Fernández del Riego para pedirlle cartos de Galaxia pola necesidade irrenegable de botar unha semana en Madrid. O aval é un libro que se chamará 'Merlín e familia' contado "ao ritmo dun pensamento  expresivo e solto". Como saben, chegou imprimirse.

Hai unha carta privada na que se queixa dun xurado que valoraba un premio literario que lle deron en Lugo: "Un membro do xurado reprochoume abundante invención de citas, textos e mesmo de autores. Non cre que exista o que el non leu".

A maiores do Cunqueiro político e mentirán que nos describe Antonio Rivero interesoume o Cunqueiro doméstico que "escribía en pixama". De Mondoñedo valora as augas, os latíns e os silencios. "Ser 'connaisseur' de silencios pareceume o máis alto gado de sabedoría humana; o silencio é un produto da cultura", escribiu. Tamén se definiu como "solitario e desatendido de todo" ligado á vida pola "curiosidade". Mesmo nega ser bohemio porque "os galegos somos xente ordenada, suxeita a un horario, á relixión e á palabra dada".

O intelectual ribadense Dionisio Gamallo Fierros, o maior experto falecido en Bécquer, definiuno con precisión: "É medievalista, pondaliano e gongorino, bretón e de Gales, sutilmente alterado por Francia, galante coma un trobador doutros tempos, gozoso dunha flora, unha fauna e mineroloxía sentimental, e amigo dos corzos, os cervos e as augas limpas".

Gústalle o paraugas violeta que paseaba Manzoni, o vermello de Azorín; pero, sobre todo, o paraugas verde esmeralda de Stefan George, "entonado coa luz do meu val natal". Porque, no fondo, sempre foi un neno que se quixo a cuberto da áspera realidade.