Feminicidios
A historia da relación entre os asasinatos de mulleres e a literatura latinoamericana é desgraciadamente longa e prolífica. Comeza quizais, de xeito infame, co asasinato machista da poeta modernista uruguaia Delmira Agustini á mans do seu ex marido Enrique Job Reyes. Continúa, entre outras moitas obras, co relato dos crimes de Ciudad Juárez por Roberto Bolaño en ‘2666’ ou coa obra de Cristina Rivera Garza sobre a súa irmá Liliana, que lle valeu un Pulitzer e está a impulsala cara o Nobel segundo as apostas. A condición da muller en moitas zonas de América Central e América do Sur case que garante, desafortunadamente, que teremos por moitos anos crimes e libros sobre eses crimes.
Para o caso brasileiro vense de traducir ao galego na editorial Rinoceronte ‘Mulleres empilladas’ de Patrícia Melo, unha novela tan breve como contundente sobre o caso. Como ocorre noutras ocasións, é de lamentar a relativamente escasa presenza da literatura dun país irmán coma o Brasil nas librarías galegas, aínda que neste caso hai que sinalar que o xigante latinoamericano non é precisamente un modelo de exportación en ningún produto, tampouco nos libros —creo que nunca me custou tanto conseguir poesía como cando quixen ler a Drummond de Andrade—.
A novela de Melo xoga con varios subxéneros narrativos: o relato de testemuño, a novela negra e mesmo a fantástica, esta última axudada polo feito de que varias protagonistas consuman 'ayahuasca', un alucinóxeno de recente popularidade en diversos países e efectos, disque, asimilábeis aos do ácido. Domina con moito o primeiro, xa que atopamos unha narradora protagonista e testemuña a un tempo: rapaza maltratada e investigadora xornalística de crimes cometidos contra outras mulleres. Tantos que se empillan e as autoridades teñen que resolvelos pola vía xudicial rápida.
O espazo resulta especialmente relevante, nunha desas tendencias tan propia da literatura latinoamericana: a de establecer unha conexión entre unha natureza e sociedade salvaxes e unhas persoas que tenden a se comportar dese mesmo xeito, neste caso os homes que asasinan as súas parellas —e, tamén, as amazonas que se vingan deles—. A novela desenvólvese en Acre. Consultados algúns coñecidos brasileiros, opinan que se trata dun lugar sen lei. Dada a imaxe que temos os europeos do Brasil e os evidentes problemas de seguridade de cidades como Rio ou San Paulo, non quero imaxinar até que punto chegará a inseguridade nun lugar situado no medio da Amazonía. A novela xoga en moitas ocasións cos sobreentendidos respecto a esta situación.
O estilo de Melo está consonte ás tendencias dominantes non só na literatura galega ou brasileira, senón en boa parte das literaturas occidentais: novelas curtas, capítulos breves que decote rematan nun ‘cliffhanger’, un aceno aos lectores máis esixentes coa intercalación de noticias en formato poético —si, pódese facer tal cousa— e predominio do diálogo sobre a análise de sentimentos ou partes máis narrativas. Nalgúns puntos, dados os xéneros dos que antes falabamos, usa convencións da novela negra e mesmo un certo ‘realismo sucio’, mesturado neste caso con moitos termos brasileiros que se nos ofrecen nun imprescindíbel glosario ao final da obra. Ao cabo, novela de tema tan actual como comprometido e adaptábel a distintos tipos de lectoras, estas ‘mulleres empilladas’ están destinadas a ser unha das grandes novidades do inverno literario galego.