A cola do insecto

O  INSECTO ENTEIRO sería a composición na que se insire, a 'muwaxaha', unha das formas poéticas cultivadas no Al-Andalus, tanto en árabe como en hebreo. As 'jarchas', na lingua romance, semellan case agochadas para pechar os poemas nos caracteres dos alfabetos destas linguas, como a voz femenina baixo os nomes dos autores que os asinan. A presencia nelas do lamento, da apóstrofe ao amigo ou da interpelación á nai, formas comúns neses cuartetos ou sextetos finais, fixeron que algunhas investigacións relacionasen as 'jarchas' coas posteriores cantigas de amigo da nosa lírica medieval, tamén por mulleres cantadas. Que elas non tivesen acceso á escritura, pero aí aparezan, apunta a unha voz que se filtra, a algo máis transcrito, quen sabe se dalgunha tradición oral por elas cantada, ca propiamente escrito. Sexa como for, un modo de enunciación xa existe cando é enunciado, cando se formula e dá a ver: "Quantas sabedes amar amigo/treides comig’ a lo mar de Vigo./ E bannar nos emos nas ondas!", como escribiu Martín Códax, quen sabe se enfiando tamén un rumor de autora descoñecida. E o que se dá a ver é un eros, unha forma de amar: a cantiga na que o amor se fixo amiga falándolle ao amigo, ou ao mar. 

Moito se ten falado do xénero das cantigas de amigo como autóctono fronte ás cantigas de amor, máis debedoras da ‘cansó’ provenzal. E, no fondo, o que se crea na creación autóctona é un eros propio, esa ‘Erótica medieval galaica’, título que deu Olga Novo ao seu ensaio aparecido en Toxosoutos en 2018. Tamén o perfilou Novoneyra no poema: "Amores de amos/ amores dun solo/ amores leviáns/ amores de tolo/ amores pagáns/ amores corteses/ amor como amamos/ galego-portugueses". O poeta falaba así dese eros, que noutros textos defendeu como o amor pola singularidade, por un corpo e persoa concretos, fronte ao amor polo amor, idealizado, da lírica occitana. E é unha voz de muller quen lle dá forma a ese amor, quen rompe a lingua para que emerxa, e é este o amor que canta: "Fronte á rixidez do emblema occitano da senhor inalcanzable, a amiga galegoportuguesa pon de relevo a forza imparable do amor, a vida plena vivida co amante, a ledicia carnal", escribe Olga Novo.

Preguntan pola autoría, se escribe el, se escribe ela, preguntan por quen fala. Coma se o mundo só existise na sombra da sinatura. Por iso Helena Salgueiro, nun dos poemas de 'Amor Palimpsesta', imaxina un futuro no que unha correspondencia inédita revelaría que ‘O colar da pomba’ podería ter sido escrito por ela, a cordobesa Wallada Bint Al-Mustakfi, amante do poeta da mesma cidade Ibn Hazm, o autor coñecido. A ficción, neste caso, apunta aos silencios do patriarcado, e á verdade dun mundo que é máis ben trama, urda, tecido. A que son moitas as mans que sosteñen a voz, esa flor que se abre.

Pode que Martiño de Dumio fixese o traballo contrario ao que querería ter feito, enumerando os pactos co demo destes veciños e veciñas da Gallaecia do século VI, facéndonos aínda recoñecer e querer estes xestos: botar pan nas fontes ou engalanar as mesas con pólas de loureiro. Ou recordando o paganismo das mulleres que, lamentaba o bispo de Braga, invocaban a Minerva cando tecían. Quen nos dera oír ese canto, unha canción prendida dun só fío, fino fío que fía amor e pensamento cun afluente do Cávado ou coas nebras do Courel. Mesmo sen poder oílas, mesmo en silencio, ningunha delas, fiandeira namorada, lavandeira, traballadora da vida material incerta, deixan de existir. O río da súa voz corre subterráneo e abrolla, quen sabe, nunha cantiga de amigo: "Sedia la fremosa seu sirgo torcendo/ sa voz manselinha fremoso dizendo/ cantigas d’amigo", como escribiu Estevan Coelho da muller que tamén tecía seda e canto. A escritura, que dá conta, ao mesmo tempo engana: tras da sinatura centos de voces cabalgan. O coro da auga no amor tecido, cara a outro dicir, cara ao amigo apuntando.

Conta Pilar Lorenzo Gradín en ‘La canción de mujer en la lírica medieval’ que entre os séculos VI e IX aparecen en concilios e actas eclesiásticas referencias a cantos de mulleres, reprobados polo seu carácter erótico. Pero que o primeiro texto escrito da lírica medieval europea enunciado por voz de muller só chega máis tarde, tamén como agochado no Cancioneiro de Cambridge, de cantos goliardos. Un precioso lamento no latín do século X, que comeza así: "Levis exurgit Zephyrus". Para nós: "Maino comeza a soprar o Céfiro". E con el sentimos que un arquivo do aire bate tamén contra nós, no nordés deste inverno. Coma se se nalgún lugar quedasen esas voces de mulleres que saltan e saltan. 

"Nada aínda modificou o mundo", escribiu Maria Gabriela Llansol, polo asta, que reparte o mundo nos banquetes, que dispón que unha mina poida alcanzarnos. A cortina de imaxes que tapa o mundo. Pero o aire insiste, como a voz, fragmento de tempo que brilla cando miras o insecto, o rumor que canta ao seu amigo, o lume vago que aínda canta.