A única historia
Byung-Chul Han
236. O filósofo Byung-Chul Han fixo unha petición nerviosa a un xornalista de El País durante os actos de concesión do premio Princesa de Asturias. Quería desmentir unha impresión avivada por algúns medios."Cre que o retrataron como unha persoa ostentosa, coma se fora un frívolo millonario, polas mencións aos seus dous pianos e ao seu xardín", escribe Sergio C. Fanjul. Non é que o filósofo xermano-coreano concedese unha única entrevista: é que a solicitou para aclarar que el non é ostentoso."É un escándalo! Non son un home cheo de cartos", explicou. Ao ler a entrevista eu non daba crédito: este home considerou preciso molestar a outro ser humano para aclarar algo que realmente carecía de importancia nin creo que lle importara a ninguén. Por que un señor que afirma vivir desconectado dos círculos sociais e hedonistas do mundo contemporáneo lle preocupan o que digan dous xornais da provincia madrileña? Pensei en como hai persoas que son, sobre todo, a súas circunstancias. Lembrei unha vez que vin a Haruki Murakami en Compostela. A sala estaba ateigada porque en Compostela os encontros con escritores e as presentacións de libros só son un formato esgotado no caso da literatura galega. Murakami castigounos con obviedades insulsas e irrelevantes durante tres cuartos de hora, mentres o seu contertulio lanzaba preguntas con fondo ás que o xaponés lles devolvía tona. O momento que salvou a velada foi cando dixo: "Gústame moito o polbo", e os lectores exhalaron unha gargallada liberadora ante a sensibilidade de Murakami para advertir as profundas conexións entre os pobos xaponés e galego. Murakami non era Murakami, senón a fascinación do momento polas culturas orientais. Penso que Byung-Chul Han funciona dun xeito parecido: é un profeta Isaías bramando contra a impiedade dos tempos, denunciando o presente para volver a un pasado seguro. Seguimos pensando o mundo en esquemas bíblicos e precisamos encher o reparto de personaxes.
237. Achegueime á obra de Byung-Chul Han con curiosidade por saber que pensa ese señor do que todo o mundo fala, que é o que denuncia (ah, a denuncia!). Interesábame La crisis de la narración (Herder, 2023) por proximidade profesional. Eis a tese do libro:"Narración e información son forzas opostas. O espírito da narración pérdese entre as informacións que converten os individuos en consumidores, solitarios e aillados, consagrados a instantes", afirma Han."Só a narración é a que nos eleva e nos une a través dunha historia común de experiencias que fan significativo o transcurso do tempo, é a única que nos pode congregar ao redor do lume para darnos sentido". Soa bonito ata que te das conta da trampa. Porque tense demostrado que a información, ou sexa, as noticias e os medios, son parte dunha narración global, que a súa estrutura fragmentaria e parcial, contadas na secuencia dos días, alimenta e reproduce os grandes esquemas ideolóxicos e adoitan encaixar en narrativas nas que eses esquemas se aplican ao cotiá. É como se a narración baixara á terra e se encarnara nos feitos. A torpeza de Han para comprender o fenómeno encubre, no fondo, a desconfianza ante a prensa, unha ferramenta que propiciou, coa súa explosión de voces, un imaxinario e un espazo público que deu lugar ás democracias liberais. Alentar as grandes narracións sóanos tan bonito como lermos a Ilíada ou escoitarmos as lendas dos Grimm, pero en realidade agacha un fondo moi reaccionario. Quen é o dono desoutras poderosas narracións que outorgan sentido? Quen consegue que todo o mundo as comparta e como o consegue? En que época ese fenómeno foi ideal e convinte? E estaban as persoas realmente satisfeitas con esa situación? Son preguntas que Han evita porque se dedica nos libros a glosar a obra de prestixiosos filósofos de hai moitas décadas. Neste caso, de Walter Benjamin ou no seu libro máis recente, Sobre Dios (Planeta, 2025), a Simone Weil. Han é coma un monxe perdido nunha abadía dos Alpes comentando as Etimoloxías de san Isidoro de Sevilla seis séculos despois de seren escritas. Como se os avances das ciencias sociais no último século por comprender como se constrúen socialmente os relatos non tivera existido.
"O maior erro de Casaubon foi tratar os mitos como fósiles mortos, máis que intrumentos vivintes"
Manvir Singh
238. O antropólogo Manvir Singh pregúntase en The New Yorker ao redor da posibilidade de atopar a narración primixenia, o mito que conecta a todos os seres humanos. Fala da súa fascinación pola personaxe de Casaubon da novela Middlemarch de George Eliot. Aquel crego buscaba atopara a Chave a Todas as Mitoloxías:"A promesa de que nalgures baixo a confusión de deuses, pantasmas e rituais, podería haber unha orde escondida". Casaubon cría que baixo todo aquelo debía estar a verdade cristiá."Era un intento de demostrar que a nosa especie salvaxe e guerreira comparte algo irreductible no maís fondo do seu ser. Se os lingüístas reconstruíron linguas mortas, por que non tentar facer o mesmo coas historias perdidas?". Singh examina como os numerosos intentos de atopar a narración primordial sempre son incompletos, aínda que a mitoloxía comparada ten feito avances satisfactorios no estudo das culturas indoeuropeas que"teñen eses relatos comúns nos que un heroe derrota a unha serpe ou un dragón, ou existe un deus do trono, supremo e celestial", explica. Pero ir aínda milleiros de anos máis alá cara á prehistoria remota? Singh pensa que"se hai unha chave a todas as mitoloxías, non está enterrada en linguas perdidas ou ruínas antigas: subxace nos padróns básicos de como pensamos, sentimos e contamos historias".
"A glorificación dun persoeiro ou Casa conleva a necesidade de busca de noticias de grande antiguedade nas que asentar unha fidalguía"
José Hervella
239. Estes días preparei un roteiro sobre as orixes míticas da fidalguía galega. A partir do Renacemento púxose de moda inventarse un pasado, e os escritores a soldo remexeron nas historias clásicas, nas haxiografías, nas crónicas medievais ou na tradición popular para inventarse devanceiros de prestixio para os seus clientes, estendendo eses relatos coma se escribiran fan fiction. Para acceder a estas historias esquecidas hai que entrar nunha selva de fontes antigas. Coma cos mitólogos de Singh, nesa abundancia detéctanse padróns interesantes. Se os fidalgos casteláns se inventaban descendencias do rei Pelayo, os fidalgos galegos considerábanse do sangue dos reis suevos ou doutros monarcas altomedievais. Os máis botados para diante reivindicábanse descendentes da raíña Lupa coma os Sarmiento, ou de familia de fuxidos troianos, coma os Caamaño; penduraban o seu sangue dos puntos de partida. Conforme recuperaba historias, tomaba consciencia de que máis pautas en común: moitos relatos fundacionais están protagonizados por irmáns, dase a conquista inicial dun castelo con axuda sobrenatural, finalízase unha longa viaxe. En moitos blasóns tamén figuraban implícitas as tensións da guerra civil do XIV entre petristas e trastamaristas. E algo que non agardaba: algunhas casas relevantes coma os Sarmiento ou os Castro reinvindicábanse como descendentes dun rei sen descendencia, García de Galicia, que na altura do século XVII, cando estas historias se escribían, estaba desprestixiado vítima dunha damnatio memoriae leonesa e castelá. Non sei se hai un retrato primordial, pero ata as trolas dos fidalgos do Antigo Réxime agachan relatos primordiais de interese.
240. Coincido con Byung-Chul Han e moitos outros intelectuais en sinalar que o imaxinario público se nos está a esfarelar, substituído por imaxinarios de grupo. E iso é unha ameaza para a vertebración social e para a esencia mesma da democracia. Pero a solución non debe estar na nostalxia por un modelo anterior, que nos leva a un pasado de relato único no que se aplastaba ás persoas nunha única moral, clase social e cosmovisión, e que os que xa imos tendo certa idade coñecemos ben. A historia ceibounos de tramas ofegantes, e agora estamos ofegados porque xa non temos tramas posibles. En Oviedo, Byung-Chul Han dixo que “só agardar a que o sistema actual colapse e indicar que iso vai pasar cedo". Ao filósofo esqueceulle explicar que agarda el que suceda despois do colapso. Porque se entramos nun coche dun descoñecido sen preguntar polo destino, é moi probable que acabemos en mal sitio.